-શૈલેષ રાઠોડ

ગુજરાતની ઓળખ માત્ર શહેરો, ઉદ્યોગો, દરિયાકાંઠા અને ઐતિહાસિક સ્મારકો પૂરતી સીમિત નથી. ગુજરાતના પૂર્વીય પટ્ટામાં વસતી આદિવાસી સમુદાયોની જીવનશૈલી, લોકકલા, ભાષા, તહેવારો, પ્રકૃતિ સાથેનો સંબંધ અને પેઢી દર પેઢી ચાલતું લોકજ્ઞાન પણ ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો અત્યંત મહત્વનો ભાગ છે.

અહીં એક બાબત સ્પષ્ટ કરવી જરૂરી છે—“આદિમ જાતિ” કરતાં “આદિવાસી” અથવા “અનુસૂચિત જનજાતિ (Scheduled Tribes—ST)” શબ્દો વધુ યોગ્ય અને સન્માનજનક છે. ગુજરાતની વિવિધ જનજાતિઓની સંસ્કૃતિ એકસરખી નથી; દરેક સમુદાયની પોતાની ભાષા, પરંપરા અને સામાજિક રચના છે.

1. ગુજરાતમાં આદિવાસી વસ્તીનું ચિત્ર

2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ગુજરાતની કુલ વસ્તી 604.39 લાખ હતી, જેમાં અનુસૂચિત જનજાતિની વસ્તી 89.17 લાખ, એટલે કે રાજ્યની કુલ વસ્તીના 14.75% હતી.

ગુજરાત સરકારના Tribal Development Department અનુસાર આ વસ્તી મુખ્યત્વે રાજ્યના પૂર્વીય 14 જિલ્લાઓ, 48 તાલુકાઓમાં કેન્દ્રિત છે. આદિવાસી વિસ્તારો રાજ્યના આશરે 18% ભૌગોલિક વિસ્તારમાં ફેલાયેલા છે અને આશરે 5,884 ગામો આ વિસ્તારમાં આવે છે.

કેટલાક મહત્વના આંકડા

મુદ્દો

ગુજરાત

અનુસૂચિત જનજાતિ

વસ્તી, 2011

604.39 લાખ

89.17 લાખ

રાજ્યની વસ્તીમાં હિસ્સો

100%

14.75%

સાક્ષરતા

78.0%

62.5%

પુરુષ સાક્ષરતા

85.8%

71.7%

સ્ત્રી સાક્ષરતા

69.7%

53.2%

મુખ્ય ભૌગોલિક વિસ્તાર

—

14 પૂર્વીય જિલ્લાઓ

આદિવાસી વિસ્તારનાં ગામો

—

આશરે 5,884

આ આંકડાઓ બતાવે છે કે આદિવાસી સમાજ માત્ર “પરંપરા”નો વિષય નથી; શિક્ષણ, ભાષા, આર્થિક વિકાસ અને સાંસ્કૃતિક સંરક્ષણ—ચારેયને સાથે સમજવાની જરૂર છે.

2. ગુજરાતની મુખ્ય આદિવાસી જનજાતિઓ

2011ની Census યાદીમાં ગુજરાત માટે ભીલ, ભીલાલા, વસાવા, ચૌધરી, ધાનકા, ધોડિયા, દુબલા/હળપતિ, ગમીત, કાથોડી, કોકણા, નાયકડા, રાઠવા, વારલી, કોટવાળિયા વગેરે સહિત અનેક અનુસૂચિત જનજાતિ સમુદાયો નોંધાયેલા છે.

મુખ્ય સમુદાયો અને સાંસ્કૃતિક વિસ્તાર

ભીલ ગુજરાતની સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને વિશાળ આદિવાસી પરંપરાઓમાં ભીલ સંસ્કૃતિનો સમાવેશ થાય છે. ભીલ સમાજની અંદર પણ અનેક ઉપસમુદાયો અને સ્થાનિક ઓળખો જોવા મળે છે.

રાઠવા છોટાઉદેપુર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં રાઠવા સંસ્કૃતિ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. તેમની લોકચિત્ર પરંપરા, ખાસ કરીને પિથોરા ચિત્રકળા, ગુજરાતની આદિવાસી કળાની વિશિષ્ટ ઓળખ બની છે.

ગમીત દક્ષિણ ગુજરાતમાં ગમીત સમાજની પોતાની લોકપરંપરા, ભાષા, ગીતો, નૃત્ય અને સામાજિક રીતરિવાજો જોવા મળે છે.

ધોડિયા દક્ષિણ ગુજરાતમાં ધોડિયા સમાજની કૃષિ આધારિત જીવનશૈલી અને લોકપરંપરાઓનું વિશિષ્ટ સ્થાન છે.

વસાવા નર્મદા અને આસપાસના પૂર્વીય વિસ્તારમાં વસાવા સહિત ભીલ સમુદાયની વિવિધ શાખાઓની સાંસ્કૃતિક પરંપરા જોવા મળે છે.

કોકણા અને વારલી દક્ષિણ ગુજરાત, ખાસ કરીને ડાંગ અને આસપાસના વિસ્તારમાં કોકણા અને વારલી સંસ્કૃતિની અસર જોવા મળે છે. વારલી લોકકળાની ઓળખ ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રના સરહદી સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી છે.

હળપતિ/દુબલા દક્ષિણ ગુજરાતમાં ઐતિહાસિક રીતે કૃષિ અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલો મહત્વનો સમુદાય છે. Censusમાં Dubla, Talavia અને Halpati તરીકે નોંધ જોવા મળે છે.

3. પ્રકૃતિ સાથેનો સંબંધ—સંસ્કૃતિનું મૂળ

આદિવાસી સંસ્કૃતિને સમજવા માટે સૌથી પહેલાં પ્રકૃતિ સાથેનો સંબંધ સમજવો જરૂરી છે.

ઘણા આદિવાસી સમાજોનું પરંપરાગત જીવન—

• જંગલ
• જમીન
• નદી
• ડુંગર
• વરસાદ
• પશુપાલન
• ખેતી
• વનઉપજ

સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું રહ્યું છે.

આથી જ તેમના લોકગીતોમાં વરસાદ, પાક, જંગલ અને ઋતુઓનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

પરંપરાગત રીતે જંગલ માત્ર લાકડાનો સ્ત્રોત નહોતો. તે હતો—

ખોરાક + ઔષધિ + ઇંધણ + પશુચારો + જીવનજ્ઞાન + ધાર્મિક વિશ્વાસ + સાંસ્કૃતિક ઓળખ.

આ દૃષ્ટિએ આદિવાસી લોકજ્ઞાનને માત્ર “જૂની માન્યતાઓ” તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. તેમાં સ્થાનિક પર્યાવરણનું લાંબા સમયનું નિરીક્ષણ અને અનુભવ પણ સમાયેલો છે.

4. આદિવાસી ભાષાઓ—એક જીવંત વારસો

સંસ્કૃતિનું સૌથી શક્તિશાળી માધ્યમ ભાષા છે.

ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં ગુજરાતી ઉપરાંત ભીલી/ભિલોડી, ધોડિયા, કોકણા/કુકણા, માવચી, પારધી, પાવરી, રાઠવી, તડવી, વારલી અને વસાવા જેવી માતૃભાષાઓ અથવા ભાષાકીય ઓળખો Censusના આંકડામાં નોંધાય છે.

આ ભાષાઓમાં માત્ર રોજિંદી વાતચીત જ નથી થતી; તેમાં—

• લોકકથાઓ
• કહેવતો
• લોકગીતો
• ઔષધીય જ્ઞાન
• ખેતીનું જ્ઞાન
• કુદરતનું નિરીક્ષણ
• સામાજિક નિયમો
• લગ્નગીતો
• ધાર્મિક માન્યતાઓ

પેઢી દર પેઢી સંરક્ષિત થાય છે.

શિક્ષણ માટે મહત્વનો પ્રશ્ન

જો બાળક ઘરમાં એક ભાષા અને શાળામાં બીજી ભાષા સાંભળે છે, તો શરૂઆતના શિક્ષણમાં માતૃભાષા આધારિત સમજણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બને છે.

અહીં આદિવાસી ભાષા કોઈ “અવરોધ” નથી; તે બાળકના શીખવાના અનુભવનો પ્રથમ પુલ છે.

5. પિથોરા—દીવાલ પર દોરાયેલી વાર્તા

રાઠવા અને સંબંધિત આદિવાસી પરંપરામાં પિથોરા ચિત્રકળા વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

પિથોરાને માત્ર સુશોભનાત્મક ચિત્ર તરીકે જોવું અધૂરું છે.

તેમાં ઘોડા, માનવ આકૃતિઓ, પ્રાણીઓ, પ્રકૃતિ અને વિવિધ પ્રતીકો દ્વારા સમુદાયના વિશ્વદર્શન સાથે જોડાયેલી વાર્તાત્મક પરંપરા જોવા મળે છે.

અર્થાત્—

ચિત્ર અહીં માત્ર ચિત્ર નથી; તે લોકસ્મૃતિનું દસ્તાવેજ છે.

આ પ્રકારની કળા આપણને શીખવે છે કે “લેખન” માત્ર પુસ્તકમાં જ નથી હોતું. કોઈ સમાજ પોતાની સ્મૃતિ ચિત્ર, ગીત, નૃત્ય અને મૌખિક પરંપરા દ્વારા પણ સાચવી શકે છે.

6. નૃત્ય અને લોકગીતો

આદિવાસી સમાજમાં નૃત્ય માત્ર મનોરંજન નથી.

ઘણા પ્રસંગોએ નૃત્ય સામૂહિક જીવનનું માધ્યમ બને છે—

• લગ્ન
• પાક ઉત્સવ
• ધાર્મિક પ્રસંગો
• સામૂહિક ઉજવણી
• ઋતુ પરિવર્તન
• સામાજિક મેળાવડા

સામૂહિક નૃત્યમાં વ્યક્તિ કરતાં સમુદાય કેન્દ્રસ્થાને હોય છે.

ઢોલ, તૂર, વાંસળી અને અન્ય પરંપરાગત વાદ્યો સાથે ગવાતા ગીતોમાં જીવનની ખુશી, મહેનત, પ્રેમ, પ્રકૃતિ અને સામાજિક સંબંધો વ્યક્ત થાય છે.

7. ઉત્સવો—સમુદાયને જોડતી શક્તિ

આદિવાસી તહેવારોમાં કૃષિ અને પ્રકૃતિનું મહત્વ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે.

વર્ષા, વાવણી, લણણી અને ઋતુચક્ર સાથે જોડાયેલા ઉત્સવોમાં સમગ્ર ગામની સામૂહિક ભાગીદારી જોવા મળે છે.

આ તહેવારો બાળકો માટે અનૌપચારિક શિક્ષણની જીવંત શાળા પણ છે.

ત્યાં બાળક શીખે છે—

• કોણ વડીલ છે?
• કઈ પરંપરા શા માટે છે?
• કયું ગીત ક્યારે ગાવું?
• કયા વાદ્યનો ઉપયોગ કરવો?
• કઈ વનસ્પતિ ઉપયોગી છે?
• સમુદાયમાં સહકાર શું છે?

8. આદિવાસી સમાજમાં સ્ત્રીની ભૂમિકા

આદિવાસી જીવનની ચર્ચામાં સ્ત્રીની ભૂમિકાને અવગણવી જોઈએ નહીં.

ઘણા ગ્રામ્ય-આદિવાસી પરિવારોમાં સ્ત્રીઓ—

• ખેતીમાં કામ કરે છે,
• વનઉપજ એકત્રિત કરે છે,
• પશુપાલનમાં સહભાગી બને છે,
• બાળકોની સંભાળ રાખે છે,
• લોકગીતો અને પરંપરાઓનું સંવહન કરે છે.

અર્થાત્, સાંસ્કૃતિક વારસાની એક મોટી વહનકર્તા સ્ત્રી છે.

પરંતુ શિક્ષણના આંકડાઓમાં હજુ પડકાર દેખાય છે. 2011 મુજબ ગુજરાતમાં કુલ સ્ત્રી સાક્ષરતા 69.7% હતી, જ્યારે અનુસૂચિત જનજાતિ સ્ત્રી સાક્ષરતા 53.2% હતી. એટલે કે લગભગ 16.5 percentage pointsનો તફાવત હતો.

આથી આદિવાસી બાળકીનું શિક્ષણ માત્ર વ્યક્તિગત વિકાસનો પ્રશ્ન નથી; તે આગામી પેઢીની સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક ક્ષમતા સાથે પણ જોડાયેલો છે.

9. શિક્ષણ અને આદિવાસી સંસ્કૃતિ

આદિવાસી બાળક માટે શિક્ષણનો અર્થ માત્ર પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલી માહિતી યાદ કરવી ન હોવો જોઈએ.

શિક્ષણમાં તેના પોતાના પર્યાવરણને સ્થાન મળે તો શીખવાનું વધુ અર્થપૂર્ણ બની શકે.

ઉદાહરણ

વિજ્ઞાનનો પાઠ—વનસ્પતિ

શહેરની શાળામાં:

પુસ્તકમાં આપેલા છોડના ચિત્રો.

આદિવાસી વિસ્તારમાં:

“તમારા ગામની આસપાસ કઈ કઈ ઔષધીય વનસ્પતિ જોવા મળે છે?”

ગણિતનો પાઠ:

વનઉપજનું વજન, બજારભાવ અને આવકની ગણતરી.

ભાષાનો પાઠ:

દાદા-દાદી પાસેથી લોકકથા સાંભળવી અને લખવી.

કલા:

સ્થાનિક ચિત્રકળાના પ્રતીકોનો અભ્યાસ.

સામાજિક વિજ્ઞાન:

પોતાના ગામની સામાજિક રચનાનો નકશો બનાવવો.

આ રીતે સ્થાનિક સંસ્કૃતિ શિક્ષણનો અવરોધ નહીં, શિક્ષણનું સાધન બની શકે છે.

10. આધુનિકીકરણ સામે પરંપરા?

આ પ્રશ્નનો જવાબ “હા” કે “ના”માં આપી શકાય નહીં.

આદિવાસી સમાજ પણ પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે.

મોબાઇલ ફોન, ઈન્ટરનેટ, શહેરોમાં રોજગાર, ઉચ્ચ શિક્ષણ, સરકારી યોજનાઓ, પરિવહન અને બજારવ્યવસ્થાએ જીવનમાં પરિવર્તન લાવ્યું છે.

પરંતુ પડકાર એ છે કે—

આધુનિક વિકાસ મળે અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ પણ જળવાઈ રહે—બંને કેવી રીતે શક્ય બને?

આ માટે ત્રણ બાબતો અગત્યની છે:

1. શિક્ષણ

આદિવાસી બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મળે.

2. ભાષા

સ્થાનિક ભાષા અને લોકજ્ઞાનનું દસ્તાવેજીકરણ થાય.

3. સંસ્કૃતિ

લોકકલા, ગીતો, નૃત્યો, હસ્તકલા અને પરંપરાગત જ્ઞાનને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવામાં આવે.

11. આદિવાસી સંસ્કૃતિને “પછાત” તરીકે જોવાની ભૂલ

શિક્ષણક્ષેત્રે સૌથી મહત્વનો વિચાર અહીં છે.

કોઈ સમાજની ટેક્નોલોજી ઓછી હોય એટલે તેનું જ્ઞાન ઓછું હોય એવું જરૂરી નથી.

એક આદિવાસી વડીલને કદાચ આધુનિક કમ્પ્યુટર ચલાવતાં ન આવડે, પરંતુ તેને પોતાના વિસ્તારની—

• ઋતુઓની ઓળખ,
• જમીનની પ્રકૃતિ,
• સ્થાનિક છોડ,
• પશુઓના વર્તન,
• વરસાદના સંકેતો,
• પરંપરાગત ખેતી,
• લોકચિકિત્સા

વિશે એવું અનુભવજ્ઞાન હોઈ શકે છે જે પુસ્તકમાં સહેલાઈથી મળતું નથી.

અહીંથી શિક્ષણ માટે એક સુંદર સિદ્ધાંત મળે છે:

“બાળક શાળામાં ખાલી પાનું લઈને આવતું નથી; તે પોતાની ભાષા, સંસ્કૃતિ અને અનુભવ લઈને આવે છે.”

12. ભવિષ્ય માટે શું કરવું?

ગુજરાતની આદિવાસી સંસ્કૃતિના સંરક્ષણ માટે માત્ર તહેવારો ઉજવવા પૂરતું નથી.

જરૂરી પગલાં

① સ્થાનિક ભાષાનું દસ્તાવેજીકરણ લોકગીતો, કહેવતો, લોકકથાઓ અને શબ્દકોશ તૈયાર કરવા.

② ડિજિટલ આર્કાઇવ વડીલો પાસેથી લોકકથા, ગીત, નૃત્ય, હસ્તકલા અને પરંપરાગત જ્ઞાનનું ઓડિયો-વિડિયો દસ્તાવેજીકરણ.

③ શાળામાં સ્થાનિક જ્ઞાન સ્થાનિક વૃક્ષો, નદીઓ, ખેતી, કલા અને લોકપરંપરાને અભ્યાસ સાથે જોડવી.

④ આદિવાસી કલાકારોને મંચ સ્થાનિક કલાકારો અને કારીગરોને શાળાઓ તથા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોમાં સ્થાન આપવું.

⑤ છોકરીઓના શિક્ષણ પર વિશેષ ધ્યાન 2011ના આંકડા મુજબ ST સ્ત્રી સાક્ષરતા 53.2% હતી, તેથી આ ક્ષેત્રમાં સતત પ્રયત્નોની જરૂર છે.

13. એક શિક્ષક માટે વિચારવા જેવી વાત

જો કોઈ શિક્ષક આદિવાસી વિસ્તારમાં ભણાવે છે, તો તેણે પ્રથમ દિવસે જ બાળકને પૂછવું જોઈએ:

“તમારા ગામમાં શું ખાસ છે?”

બાળક કદાચ કહેશે—

“અમારા ગામ પાસે ડુંગર છે.”

“અમારી દાદી એક ખાસ ગીત ગાય છે.”

“અમારા ગામમાં આ તહેવાર આવે છે.”

“અમારા પિતા આ પાક ઉગાડે છે.”

“અમને આ વૃક્ષનું નામ ખબર છે.”

ત્યાંથી શિક્ષણ શરૂ થઈ શકે છે.

કારણ કે—

બાળકની સંસ્કૃતિને માન આપીને શરૂ થયેલું શિક્ષણ જ બાળકને પોતાના જ્ઞાન સાથે જોડે છે.

ઉપસંહાર

ગુજરાતની આદિવાસી સંસ્કૃતિ કોઈ સંગ્રહાલયમાં રાખવાની જૂની વસ્તુ નથી. તે આજે પણ જીવંત છે—ગામના ગીતોમાં, ઢોલના તાલમાં, પિથોરાના રંગોમાં, જંગલના જ્ઞાનમાં, ખેતીની રીતોમાં, લોકકથાઓમાં અને પેઢીથી પેઢી વહેતા અનુભવમાં.

2011માં ગુજરાતની 89.17 લાખ ST વસ્તી, રાજ્યની કુલ વસ્તીના 14.75% જેટલી હતી. આ સંખ્યા માત્ર આંકડો નથી; તેની પાછળ લાખો લોકોનું જીવન, ભાષા, સ્મૃતિ અને સાંસ્કૃતિક વારસો છે.

આથી આદિવાસી સંસ્કૃતિનું સંરક્ષણ એટલે માત્ર ભૂતકાળને સાચવવો નહીં—

પરંપરા અને આધુનિક શિક્ષણ વચ્ચે એક સેતુ બનાવવો.

અને કદાચ શિક્ષણની સૌથી સુંદર વ્યાખ્યા અહીંથી મળે છે:

“જ્યારે શાળા બાળકને તેની સંસ્કૃતિથી દૂર નથી કરતી, પરંતુ તેની સંસ્કૃતિને જ શીખવાની શરૂઆત બનાવે છે—ત્યારે શિક્ષણ સાચા અર્થમાં જીવન સાથે જોડાય છે.”

આંકડાકીય નોંધ: ઉપરના મુખ્ય વસ્તી અને સાક્ષરતા આંકડા Census 2011 તથા ગુજરાત સરકારના Tribal Development Departmentના પ્રકાશનો પર આધારિત છે. ભારતની છેલ્લી પૂર્ણ દશવાર્ષિક વસ્તી ગણતરીના ઉપલબ્ધ આંકડા 2011ના છે; તેથી લેખમાં 2011ના આંકડાઓને આધારભૂત આંકડા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. Censusના ST-14, ST-15 અને A-11 ડેટાસેટમાં ગુજરાતની જનજાતિ, ધર્મ, માતૃભાષા અને વસ્તી સંબંધિત વિગતવાર માહિતી ઉપલબ્ધ છે.